· 6 min read
Nega Prokrastinatsiyachilar ishni ortga surishadi
pro-cras-ti-na-tion |prəˌkrastəˈnāSHən, prō-| noun
Biror ishni kechiktirish yoki keyinga qoldirish harakati: birinchi maslahatingiz — ishni ortga surishdan qochish.
Kim ham o‘ylabdi deysiz, yillar davomida ishni ortga surish bilan kurashib kelgan odamga yechimni aynan lug‘at taklif qiladi, deb.
Ishni ortga surishdan qoching. Qanday sodda va nafis maslahat!
Unda, shu fursatdan foydalanib, semiz odamlarga ortiqcha ovqat yemaslikni, tushkunlikka tushganlarga loqayd bo‘lmaslikni tayinlaylik. Kimdir qirg‘oqqa chiqib qolgan kitlarga ham okeanga qaytish kerakligini aytib qo‘ysin.
Yo‘q, “ishni ortga surishdan qoching” degan maslahat faqat soxta ish kechiktiruvchilarga yaraydi. Bular: “Ishxonada har kuni Facebook’ga bir necha marta kiraman — men rosa ishni ortga suradigan odamman!” deydiganlar. Haqiqiy ish kechiktiruvchiga esa: “Shunchaki ishni kechiktirma, hammasi joyida bo‘ladi”, deb maslahat beradiganlar ham aynan shular.
Lug‘at ham, soxta ish kechiktiruvchilar ham tushunmaydigan narsa shuki, haqiqiy ish kechiktiruvchi uchun bu odat ixtiyoriy emas — u buni qilmaslikni bilmaydi.
Universitetda birdaniga qo‘lga kiritgan cheksiz shaxsiy erkinligim men uchun halokat bo‘ldi: hech qachon, hech qanday sabab bilan hech narsa qilmasdim. Faqat bir istisno bor edi — vaqti-vaqti bilan topshirishim kerak bo‘lgan yozma ishlar. Avval ularni topshirishdan bir kecha oldin yozardim. Keyin tun bo‘yi o‘tirib yozishim ham mumkinligini angladim va shunday qildim. So‘ng ularni topshiriladigan kunning tongida boshlashim ham mumkinligini tushundim. Bu odat shu qadar kulgili darajaga yetdiki, 90 betlik bitiruv malakaviy ishimni topshirish muddatiga atigi 72 soat qolganida yozishni boshladim. Oxiri universitet shifokori xonasiga tushdim: qondagi shakar miqdori kamaygani sabab qo‘llarim uvishib, o‘z-o‘zidan bukilib qolayotganini o‘sha yerda bildim. (Ishni baribir topshirdim — yo‘q, u yaxshi chiqmagan.)
Hatto ushbu maqola ham yozilishi kerak bo‘lganidan ancha ko‘p vaqt oldi. Chunki bir necha soatimni, masalan, ish stolimda avvalgi maqolamdan qolgan mana bu rasmga tikilib o‘tkazdim. Uni ochdim, uzoq vaqt qarab turdim-da, mushtlashsak, u meni qanchalik oson yengishini o‘yladim. Keyin u yo‘lbarsni jangda yenga olarmikan, deb o‘yladim. So‘ng sher bilan yo‘lbars olishsa, qaysi biri g‘olib bo‘lishini xayolimdan o‘tkazdim. Buni Google’dan qidirib, bir muddat o‘qidim (yo‘lbars yutarkan). Muammolarim bor.
Ishni ortga suruvchilar nega bunday ko‘p kechiktirishini tushunish uchun avval ishni kechiktirmaydigan odamning miyasini ko‘rib chiqaylik:
Endi ancha odatiy ko‘rinyaptimi? Keling, ishni ortga suradigan odamning miyasiga qaraymiz:
Biror farqni sezdingizmi?
Ma’lum bo‘lishicha, ishni ortga suruvchining miyasida Oqilona Qaror Qabul Qiluvchi bir uy hayvoni — Darhol Rohatlanishni Istovchi Maymun bilan yonma-yon yashaydi.
Bu holat muammo bo‘lmasdi — hatto yoqimli ham tuyulishi mumkin edi — agar Oqilona Qaror Qabul Qiluvchi maymunni qanday boqish va boshqarishni bilganida. Afsuski, uning tayyorgarligida maymun bilan muomala qilish bo‘yicha hech narsa bo‘lmagan. Shu bois maymun uning ishini bajarishiga yo‘l qo‘ymayotganda, u mutlaqo chorasiz qoladi.
Gap shundaki, Darhol Rohatlanishni Istovchi Maymun qarorlarni boshqarishi kerak bo‘lgan eng oxirgi mavjudotdir. U faqat hozirgi lahla haqida o‘ylaydi: o‘tmishdagi saboqlarni e’tiborsiz qoldiradi, kelajakni esa umuman hisobga olmaydi. Uning butun tashvishi ayni damni imkon qadar oson va yoqimli o‘tkazishdan iborat. U Oqilona Qaror Qabul Qiluvchini xuddi Oqilona Qaror Qabul Qiluvchi uni tushunmagani kabi tushunmaydi. “Nega yugurishni davom ettirishimiz kerak? To‘xtasak, ancha yoqimli bo‘ladi-ku”, deb o‘ylaydi u. “Nega cholg‘u asbobini mashq qilishimiz kerak, axir bu maroqli emas-ku? Nega kompyuterdan ish uchun foydalanishimiz kerak, internet esa shu yerda, o‘ynashimizni kutib turibdi-ku?” Uning nazarida odamlar telba.
Maymunlar olamida esa u hamma narsani juda yaxshi tushunadi: och qolsang ovqatlan, charchasang uxla, qiyin ishlarni qilma — shunda juda muvaffaqiyatli maymun bo‘lasan. Ishni ortga suruvchining muammosi shundaki, u insonlar olamida yashaydi, Darhol Rohatlanishni Istovchi Maymun esa bu olamda yo‘l ko‘rsatishga mutlaqo malakasiz. Ayni paytda, oqilona qaror qabul qilishga o‘rgatilgan, ammo boshqaruv uchun raqobatlashishga emas, Oqilona Qaror Qabul Qiluvchi samarali qarshilik ko‘rsatishni bilmaydi. U tobora ko‘proq mag‘lub bo‘lgan sari o‘zini yomon his qiladi; uning boshida yashayotgan, azob chekayotgan ish kechiktiruvchi esa uni koyiyveradi.
Vaziyat chigal. Maymun boshqaruvni qo‘lga olgach, ishni ortga suruvchi o‘zini “Qorong‘i O‘yin Maydoni” deb ataladigan joyda ko‘p vaqt o‘tkazayotgan holda topadi.
Qorong‘i O‘yin Maydoni — har bir ish kechiktiruvchiga yaxshi tanish joy. Bu yerda hordiq chiqarish mashg‘ulotlari ular bilan shug‘ullanish kerak bo‘lmagan paytda sodir bo‘ladi. Qorong‘i O‘yin Maydonidagi vaqt aslida maroqli emas, chunki u halol mehnat bilan qo‘lga kiritilmagan. Bu joyning havosi aybdorlik, xavotir, o‘zidan nafratlanish va dahshat hissi bilan to‘la. Ba’zan Oqilona Qaror Qabul Qiluvchi qat’iy turib, odatdagi hordiq mashg‘ulotlariga vaqtni sovurishga yo‘l qo‘ymaydi. Darhol Rohatlanishni Istovchi Maymun esa, albatta, ishlashga ham ruxsat bermaydi. Natijada siz g‘alati mashg‘ulotlar bilan band bo‘ladigan, hech kim yutmaydigan qandaydir g‘aroyib oraliq holatga tushib qolasiz.2
Bechora Oqilona Qaror Qabul Qiluvchi esa tushkun holda, o‘zi boshqarishi kerak bo‘lgan inson qanday qilib yana shu yerga kelib qolganini tushunishga urinadi.
Bunday mushkul vaziyatda ishni ortga suruvchi qanday qilib biror narsaga erisha oladi?
Ma’lum bo‘lishicha, Darhol Rohatlanishni Istovchi Maymunni dahshatga soladigan bitta narsa bor:
Vahima Maxluqi ko‘pincha mudroq holatda bo‘ladi. Ammo muddat juda yaqinlashganda yoki odamning omma oldida sharmanda bo‘lishi, faoliyatidagi halokatli muvaffaqiyatsizlik yoxud boshqa bir qo‘rqinchli oqibat xavfi tug‘ilganda, u birdan uyg‘onadi.
Odatda hech narsadan qo‘rqmaydigan Darhol Rohatlanishni Istovchi Maymun Vahima Maxluqidan dahshatga tushadi. Ikki hafta davomida maqolaning hatto kirish jumlasini ham yoza olmagan odam birdaniga qanday qilib tun bo‘yi uxlamay, charchoqqa qarshi kurashib, sakkiz sahifa yozib chiqishini yana qanday izohlash mumkin? O‘ta dangasa odamning birdaniga qat’iy mashg‘ulotlar rejasini boshlashini, o‘zining jozibadorligi kamayib borayotganidan qo‘rqib uyg‘ongan Vahima Maxluqidan boshqa nima bilan tushuntirish mumkin?
Bular hali omadli ish kechiktiruvchilar. Shunday odamlar ham borki, ular Vahima Maxluqiga ham javob qaytarmaydi. Eng umidsiz damlarda ular maymun bilan birga daraxtga tirmashib chiqib ketadi va o‘zini butunlay yemiruvchi, hech narsa qila olmay qolish holatiga tushadi.
Qanday g‘aroyib to‘damiz-a.
Albatta, bunday yashab bo‘lmaydi. Hatto oxir-oqibat ishlarini bajarishga ulguradigan va jamiyatning munosib a’zosi bo‘lib qoladigan ish kechiktiruvchi uchun ham nimanidir o‘zgartirish kerak. Buning asosiy sabablari quyidagilar:
1) Bu yoqimsiz. Ishni ortga suruvchi o‘zining qimmatli vaqtining haddan tashqari katta qismini Qorong‘i O‘yin Maydonida azob chekib o‘tkazadi. Vaholanki, ishlarini mantiqli jadval asosida bajarganida, shu vaqtni xotirjam va munosib hordiq chiqarib o‘tkazishi mumkin edi. Vahima esa hech kimga yoqmaydi.
2) Ishni ortga suruvchi oxir-oqibat o‘z imkoniyatlarini to‘liq ishga solmaydi. U kutilganidan past natijalarga erishadi, o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqara olmaydi. Bu esa vaqt o‘tishi bilan uning ichini kemirib, pushaymonlik va o‘zidan nafratlanish hissini kuchaytiradi.
3) Majburiy ishlar bajarilishi mumkin, ammo ko‘ngildagi ishlar bajarilmay qoladi. Hatto ishni ortga suruvchi Vahima Maxluqi muntazam paydo bo‘ladigan kasbda ishlasa va ishidan qoniqish olsa ham, hayotida o‘zi uchun muhim bo‘lgan boshqa ishlar — jismoniy holatini yaxshilash, murakkab taomlar tayyorlash, gitara chalishni o‘rganish, kitob yozish, mutolaa qilish yoki hatto dadil qaror bilan kasbini o‘zgartirish — amalga oshmay qoladi. Chunki Vahima Maxluqi odatda bunday ishlarga aralashmaydi. Bunday mashg‘ulotlar tajribamizni kengaytiradi, hayotimizni mazmunliroq qiladi va bizga ko‘p baxt keltiradi. Ammo aksariyat ish kechiktiruvchilar ularni chetga surib qo‘yadi.
Xo‘sh, ishni ortga suruvchi qanday qilib o‘zini yaxshilashi va baxtliroq bo‘lishi mumkin? Buning uchun 2-qismni o‘qing: Ishni ortga surishni qanday yengish mumkin.
