Umr yo‘ldoshini qanday tanlash kerak (1-qism)

Yolg‘izlikdan charchagan odamga hayot ko‘pincha mana bunday ko‘rinishi mumkin:

Dastlab qaraganda, tadqiqotlar ham bu fikrni tasdiqlagandek: turmush qurgan odamlar o‘rtacha hisobda bo‘ydoq yoki turmush qurmagan odamlardan baxtliroq, ajrashganlardan esa ancha baxtliroq bo‘lishadi.¹ Ammo masalaga chuqurroq qarasak, “turmush qurganlar”ni nikohning sifatiga qarab ikki guruhga ajratish kerakligi ayon bo‘ladi. O‘z nikohini yomon deb baholaganlar ancha baxtsiz, hatto turmush qurmaganlardan ham baxtsiz; nikohini yaxshi deb hisoblaganlar esa tadqiqotlarda qayd etilganidan ham baxtliroq ekan.² Boshqacha aytganda, asl manzara quyidagicha:

Demak, munosib juftini hali topmagan, bundan norozi bo‘lgan odam o‘z holatiga nisbatan xolis qarashi kerak: uning vaziyati aslida betaraf, hatto umidli. Yaxshi munosabat qurishni istagan yolg‘iz odam bunga atigi bir qadam narida turibdi. Uning vazifalar ro‘yxatida bitta band bor: “1) Yaxshi munosabat topish”. Baxtsiz munosabatda yashayotgan odam esa maqsadiga yetish uchun uchta og‘ir bosqichdan o‘tishi kerak: “1) Ruhni ezadigan ayriliqni boshdan kechirish. 2) Hissiy jihatdan o‘ziga kelish. 3) Yaxshi munosabat topish”. Endi qaralsa, unchalik yomon emas, shundaymi?

Baxtli va baxtsiz nikohlar orasidagi baxt darajasi naqadar katta farq qilishini ko‘rsatadigan tadqiqotlar, albatta, mantiqan tushunarli. Axir gap sizning umr yo‘ldoshingiz haqida ketmoqda.

To‘g‘ri juftni tanlash naqadar muhimligini to‘liq anglashga urinish koinotning naqadar ulkanligini yoki o‘lim qanchalik dahshatli ekanini anglashga o‘xshaydi. Bularni oxirigacha tasavvur qilish haddan tashqari og‘ir, shu bois ko‘pincha bu haqda chuqur o‘ylamaymiz va masalaning ko‘lamini biroz inkor etib yashaymiz.

Ammo o‘lim yoki koinotning kattaligidan farqli ravishda, umr yo‘ldoshini tanlash to‘liq o‘z qo‘limizda. Shuning uchun bu qaror qanchalik jiddiy ekanini o‘zimizga aniq tushuntirib olishimiz va uni qabul qilishdagi eng muhim omillarni sinchiklab tahlil qilishimiz zarur.

Xo‘sh, bu qaror qanchalik muhim?

Avval yoshingizni 90 dan ayiring. Uzoq umr ko‘rsangiz, hozirgi yoki bo‘lajak juftingiz bilan taxminan shuncha yil birga yashaysiz.

Menimcha, Wait But Why’ni 80 yoshdan oshganlar o‘qimaydi. Demak, kim bo‘lishingizdan qat’i nazar, bu juda uzoq vaqt — butun umringizning deyarli qolgan qismi.

(To‘g‘ri, odamlar ajrashadi, lekin siz o‘zingiz bilan bunday bo‘ladi deb o‘ylamaysiz. Yaqinda o‘tkazilgan tadqiqot yoshlarning 86 foizi hozirgi yoki kelajakdagi nikohi umrining oxirigacha davom etishiga ishonishini ko‘rsatgan. Katta yoshdagilar ham bundan unchalik farq qiladi, deb o‘ylamayman. Shuning uchun biz ham shu taxmindan kelib chiqamiz.)

Umr yo‘ldoshini tanlaganingizda, aslida yana ko‘p narsani tanlaysiz. U farzand tarbiyalashdagi hamkoringiz, bolalaringizga kuchli ta’sir ko‘rsatadigan inson, taxminan 20 ming mahal ovqatni birga yeydigan hamrohingiz, qariyb 100 ta ta’til safaridagi hamrohingiz, bo‘sh vaqtingiz va nafaqadagi asosiy sherigiz, kasbiy muammolaringizni tinglaydigan maslahatchingiz bo‘ladi. Bundan tashqari, kun davomida boshidan kechirganlarini siz taxminan 18 ming marta eshitasiz.

Gap jiddiy ekan.

Shunday ekan, hayotdagi eng muhim qarorlardan birini to‘g‘ri qabul qilish shunchalik muhim bo‘lsa, qanday qilib yaxshi, aqlli va boshqa masalalarda mantiq bilan ish tutadigan odamlar o‘zlarini qoniqtirmaydigan, baxtsiz hayotiy sheriklikni tanlab qo‘yishadi?

Ma’lum bo‘lishicha, bunga qarshi ishlaydigan bir qancha omillar bor.

Odamlar munosabatdan aslida nimani xohlashini yaxshi anglay olmaydi

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yolg‘iz odamlar keyinchalik munosabatda nimani xohlashlarini oldindan aytishda ko‘pincha adashishadi. Bir tadqiqotda tezkor uchrashuvlarda qatnashgan odamlardan qanday juftni ma’qul ko‘rishlari so‘ralgan. Ular o‘z xohishlarini aytishgan, ammo tadbirning o‘zida, bir necha daqiqadan keyin, amalda kimlarni yoqtirishlari ularning oldingi javoblariga mos kelmagan.⁴

Buning ajablanarli joyi yo‘q. Hayotda biror ishni ko‘p marta bajarmaguningizcha, odatda uni yaxshi uddalay olmaysiz. Afsuski, katta qaror qabul qilishdan oldin ko‘pchilikning bir nechta jiddiy munosabatda bo‘lishga ham imkoni yetmaydi. Vaqt kam. Qolaversa, insonning munosabat ichidagi fe’l-atvori va ehtiyojlari uning yolg‘iz paytdagi holatidan ancha farq qilishi mumkin. Shu sababli, yolg‘iz odam uchun munosabatdan nimalarni kutishi yoki nimaga muhtojligini aniq bilish qiyin.

Jamiyat bu masalada yanglishadi va bizga juda yomon maslahatlar beradi

→ Jamiyat bizni bu borada savodsiz qolishga va yo‘lko‘rsatkich sifatida romantik tuyg‘ularga suyanishga undaydi.

Agar biznes yuritmoqchi bo‘lsangiz, odatiy qarashga ko‘ra, biznesni maktab yoki universitetda o‘rgansangiz, puxta biznes-reja tuzsangiz va faoliyatingiz natijalarini muntazam tahlil qilsangiz, ancha samarali tadbirkor bo‘lasiz. Bu mantiqli: biror ishni yaxshi bajarish va xatolarni kamaytirish uchun odatda shunday yo‘l tutiladi.

Ammo kimdir umr yo‘ldoshini qanday tanlash va sog‘lom munosabat qurish haqida o‘rganish uchun o‘qishga kirsa, munosib juft topish bo‘yicha batafsil reja tuzsa va jarayonni elektron jadvalda sinchiklab qayd etib borsa, jamiyat uni quyidagicha baholaydi: A) haddan tashqari mantiqiy, robotga o‘xshagan odam; B) bu masalaga keragidan ortiq bosh qotiryapti; C) rosa g‘alati odam.

Yo‘q, gap tanishuv haqida ketganda, jamiyat ortiqcha o‘ylashni yoqtirmaydi. Buning o‘rniga taqdirga ishonish, yurak amriga quloq solish va omadga umid bog‘lashni ma’qul ko‘radi. Agar tadbirkor ayol o‘z biznesini jamiyatning tanishuv haqidagi maslahatlariga amal qilib yuritsa, ehtimol, muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Muvaffaqiyatga erishsa ham, bunga qisman omad sabab bo‘ladi. Jamiyat esa tanishuv masalasiga aynan shunday yondashishimizni istaydi.

→ Jamiyat munosib juft izlash doirasini ongli ravishda kengaytirishga salbiy qaraydi.

Tanishuv tanlovlarimizga nima ko‘proq ta’sir qilishini — shaxsiy xohishlarimizmi yoki mavjud imkoniyatlarmi — o‘rgangan bir tadqiqotda imkoniyatlar shubhasiz ustun kelgan. Tanishuv tanlovlarimizning “98 foizi bozor sharoitiga javob, atigi 2 foizi o‘zgarmas istaklar” ekani aniqlangan. Bo‘yi baland yoki past, semiz yoki ozg‘in, kasbiy sohada ishlaydigan yoki oddiy xizmatchi, ma’lumotli yoki ma’lumotsiz odamlar bilan uchrashishga bo‘lgan takliflarimizning o‘ndan to‘qqiz qismidan ko‘prog‘i o‘sha oqshom kimlar borligiga bog‘liq.⁵

Boshqacha aytganda, odamlar o‘zlariga qanchalik mos kelishidan qat’i nazar, ko‘pincha qo‘l ostida mavjud bo‘lgan nomzodlar orasidan tanlashadi. Bundan kelib chiqadigan oddiy xulosa shuki, doimiy ravishda keng ijtimoiy davrada yuradigan insonlardan tashqari, juftini izlayotgan har bir kishi onlayn tanishuv, tezkor uchrashuvlar va nomzodlar doirasini oqilona kengaytirishga mo‘ljallangan boshqa usullardan faol foydalanishi kerak.

Ammo jamiyat bunday yo‘lni ma’qullamaydi. Odamlar turmush o‘rtog‘i bilan tanishuv sayti orqali tanishganini aytishga hamon tortinishadi. Umr yo‘ldoshini topishning “obro‘li” yo‘li — tasodif: ko‘chada duch kelish yoki o‘zimizning kichik tanishlar davramizdan kimdir tanishtirib qo‘yishi. Yaxshiyamki, vaqt o‘tishi bilan bu qarash susayib bormoqda. Lekin bunday tamg‘aning o‘zi ham jamiyat tanishuv borasida qabul qilgan qoidalar qanchalik mantiqsiz ekanini ko‘rsatadi.

→ Jamiyat bizni shoshiradi.

Biz yashayotgan muhitdagi asosiy qoida — haddan tashqari qarib qolmasdan turmush qurish. “Haddan tashqari qarilik” esa qayerda yashashingizga qarab, 25–35 yosh oralig‘ida belgilanadi. Aslida qoida “Nima qilsangiz ham, noto‘g‘ri odamga turmushga chiqmang yoki uylanmang” bo‘lishi kerak edi. Ammo jamiyat 37 yoshida yolg‘iz yurgan odamni, ikki farzandi bilan baxtsiz nikohda yashayotgan 37 yoshli odamdan ko‘ra ko‘proq qoralaydi.

Bu mutlaqo mantiqsiz: birinchi odam baxtli nikohga erishishdan atigi bir qadam narida. Ikkinchisi esa yo umr bo‘yi baxtsizlikka ko‘nishi, yo ajrashishning og‘ir jarayonini boshdan kechirib, yana yolg‘iz odam turgan nuqtaga qaytishi kerak.

Biologiyamiz ham bizga yordam bermaydi

→ Inson biologiyasi juda qadimda shakllangan va umr yo‘ldoshi bilan 50 yil davomida chuqur rishtada yashash tushunchasini bilmaydi.

Biror inson bilan uchrashishni boshlaganimizda va ozgina hayajon his qilganimizdayoq biologiyamiz “Qani, boshladik!” holatiga o‘tadi. Bizni juftlashishga undaydigan shahvat, sevib qolishimizga sabab bo‘ladigan “asal oyi” bosqichi va uzoq muddatli bog‘lanishga olib keladigan hissiy yaqinlik uchun mo‘ljallangan kimyoviy moddalar miyamizga yog‘ila boshlaydi.

Agar kimdir bizga umuman yoqmasa, miyamiz odatda bu jarayonni to‘xtata oladi. Ammo o‘rtacha, ya’ni aslida munosabatni davom ettirmay, yaxshiroq mos keladigan insonni izlash kerak bo‘lgan ko‘plab vaziyatlarda biz shu kimyoviy hissiyotlar girdobiga tushib qolamiz va oxir-oqibat unashtirilishgacha boramiz.

→ Biologik soat — juda ayovsiz narsa.

Turmush o‘rtog‘i bilan biologik farzand ko‘rishni istagan ayol uchun juda aniq bir cheklov mavjud: taxminan qirq yoshga yetguncha to‘g‘ri juftini tanlab ulgurish kerak. Bu achchiq haqiqat va allaqachon murakkab bo‘lgan jarayonga yana bir qatlam bosim qo‘shadi.

---

Xo‘sh, munosabatda nimani xohlashini yaxshi bilmaydigan odamlarni olaylik. Ularni umr yo‘ldoshini topish kerakligini aytadigan, lekin bu haqda kamroq o‘ylash, izlanish doirasini kengaytirmaslik va tezroq qaror qilishga undaydigan jamiyat ichiga joylaylik. Buning ustiga, masalani hal qilmoqchi bo‘lgan paytlarida biologiyamiz ularni kimyoviy moddalar bilan “mast” qiladi va ko‘p o‘tmay farzand ko‘rish imkoniyati tugashini eslatib turadi.

Buning natijasi nima bo‘ladi?

Noto‘g‘ri sabablarga ko‘ra qabul qilingan shoshma-shosharlik bilan to‘la qarorlar va hayotidagi eng muhim tanlovni xato qilgan ko‘plab insonlar. Keling, shu omillar qurboniga aylanib, baxtsiz munosabatga tushib qoladigan ayrim odatiy toifalarni ko‘rib chiqamiz.

Haddan tashqari romantik Ronald

Haddan tashqari romantik Ronaldning asosiy xatosi — sevgi kim bilandir turmush qurish uchun o‘z-o‘zidan yetarli sabab, deb ishonishidir. Romantika munosabatning ajoyib bir qismi bo‘lishi mumkin, sevgi esa baxtli nikohning muhim tarkibiy qismi. Ammo boshqa ko‘plab muhim jihatlarsiz bularning o‘zi kifoya qilmaydi.

Bunday inson sevgilisi bilan tinimsiz janjallashayotganida yoki munosabat boshlanishidan oldingiga qaraganda o‘zini ancha yomon his qilayotganini sezganida ham ichidagi ogohlantiruvchi ovozni qayta-qayta bosadi. U o‘ziga: “Har bir narsaning bir sababi bor, bizning tanishganimiz shunchaki tasodif bo‘lishi mumkin emas” yoki “Men uni telbalarcha sevaman, qolganining ahamiyati yo‘q”, deydi.

Haddan tashqari romantik inson o‘zining ruhiy juftini topdim, deb ishongach, endi hech narsani savol ostiga qo‘ymaydi. U bu ishonchga baxtsiz nikohning ellik yili davomida ham mahkam yopishib oladi.

Qo‘rquv boshqaradigan Frida

To‘g‘ri juftni tanlashda qo‘rquv eng yomon maslahatchilardan biridir. Afsuski, jamiyatdagi tartib-qoidalar tufayli qo‘rquv, aks holda mantiqan fikrlaydigan odamlarning ham ongiga singib boradi. Ba’zan bu jarayon yigirma yoshlarning o‘rtalaridayoq boshlanadi.

Jamiyat, ota-onalar va do‘stlar bizga yuqtiradigan qo‘rquvlar — do‘stlar orasida oxirgi bo‘ydoq bo‘lib qolish, yoshi katta ota-ona bo‘lish, ba’zan esa odamlarning hukmi yoki gap-so‘zidan qo‘rqish — bizni unchalik yaxshi bo‘lmagan munosabatga rozi bo‘lishga olib keladi.

Buning istehzoli tomoni shundaki, aslida biz his qilishimiz kerak bo‘lgan yagona mantiqli qo‘rquv — umrimizning keyingi uchdan ikki qismini noto‘g‘ri inson bilan baxtsiz o‘tkazish qo‘rquvi. Qo‘rquvga berilgan odamlar esa tavakkal qilmaslikka urinib, aynan shu taqdirni o‘zlari uchun xavf ostiga qo‘yishadi.

Boshqalar ta’siridagi Ed

Boshqalar ta’siridagi Ed umr yo‘ldoshini tanlash qaroriga boshqa odamlarning haddan tashqari ko‘p aralashishiga yo‘l qo‘yadi. Jufini tanlash — nihoyatda shaxsiy, juda murakkab va har bir inson uchun o‘ziga xos jarayon. Odamni qanchalik yaxshi bilishingizdan qat’i nazar, bu qarorni tashqaridan turib to‘liq tushunish deyarli imkonsiz.

Shu sababli, boshqa odamlarning fikri va xohishlari bu qarorga aralashmasligi kerak. Faqat munosabatda zo‘ravonlik yoki tazyiq kabi favqulodda holatlar bundan mustasno.

Buning eng achinarli ko‘rinishi — aslida umr yo‘ldoshi bo‘lishi mumkin bo‘lgan inson bilan boshqalarning noroziligi yoki tanlov qilayotgan odamning o‘zi uchun ahamiyatsiz bo‘lgan biror omil (masalan, din) sababli ayrilish. U inson oilasining talabi yoki kutganlariga moslashish uchun o‘zi unchalik ahamiyat bermaydigan narsaga ko‘nadi.

Buning teskarisi ham sodir bo‘lishi mumkin: odamning atrofidagilarning hammasi uning munosabatidan juda mamnun, chunki tashqaridan qaraganda hammasi ajoyib ko‘rinadi. Aslida esa munosabat ichidan unchalik yaxshi emas. Ed o‘z ichki sezgisiga emas, boshqalarning fikriga quloq soladi va turmush quradi.

Sayoz fikrlaydigan Sharon

Sayoz fikrlaydigan Sharon umr yo‘ldoshining ichki dunyosi va shaxsiyatidan ko‘ra, uning qog‘ozda qanday ko‘rinishiga ko‘proq ahamiyat beradi. U bo‘yi, ishining nufuzi, boyligi, yutuqlari yoki noodatiy xususiyatlari — masalan, chet ellik bo‘lishi yoxud muayyan iste’dodga ega bo‘lishi — kabi talablar ro‘yxatidagi kataklarning to‘ldirilishini istaydi.

Har kim bo‘lajak juftida ko‘rishni xohlaydigan ayrim tashqi mezonlarga ega. Ammo nafsi va obro‘si bilan yashaydigan odam tanlov paytida tashqi ko‘rinish va tarjimayi holni bo‘lajak umr yo‘ldoshi bilan o‘rtasidagi munosabat sifatidan ham ustun qo‘yadi.

Yangi bir atama o‘ylab topmoqchi bo‘lsangiz, shaxsiyatidan ko‘ra talablar ro‘yxatidagi kataklarni to‘ldirgani uchun tanlangan deb o‘ylaydigan juftingizni “scan-tron yigit” yoki “scan-tron” deb atashingiz mumkin. Chunki ular test varag‘idagi barcha doirachalarni to‘g‘ri bo‘yab chiqishadi. Men bu iboradan ancha foyda ko‘rdim.

Xudbin Stenli

Xudbinlar uch xil bo‘ladi. Ba’zan bu turlar bir odamda birlashishi ham mumkin.

1) “Yo men aytganim bo‘ladi, yo umuman bo‘lmaydi” toifasi

Bunday odam qurbonlik qilish yoki murosaga kelishni ko‘tara olmaydi. U o‘z ehtiyojlari, istaklari va fikrlarini sheriginikidan muhimroq deb biladi hamda deyarli har qanday katta qarorda o‘zi istagan natijaga erishishi kerak. Aslida u teng huquqli sheriklikni xohlamaydi. U yolg‘iz hayot tarzini saqlab qolishni, faqat yonida unga hamrohlik qiladigan odam bo‘lishini istaydi.

Oxir-oqibat, bunday odam ko‘pi bilan juda ko‘ngilchan inson bilan, eng yomon holatda esa o‘ziga ishonchi past, hamma narsaga ko‘naveradigan odam bilan qoladi. Natijada teng huquqli jamoaning bir qismi bo‘lish imkoniyatini boy beradi va nikohining qanchalik yaxshi bo‘lishi mumkinligini deyarli muqarrar ravishda cheklaydi.

2) Bosh qahramon

***“Bosh qahramon”***ning ayanchli nuqsoni — o‘ziga haddan tashqari berilib ketganidir. U umr yo‘ldoshining ham psixologi, ham eng ashaddiy muxlisi bo‘lishini istaydi, ammo o‘zi bu ikki vazifani qaytarishga deyarli qiziqmaydi.

Har oqshom u sherigi bilan kun davomida nimalar bo‘lganini gaplashadi, lekin suhbatning 90 foizi uning kuni haqida bo‘ladi. Axir bu munosabatning bosh qahramoni o‘zi-ku! Muammo shundaki, u o‘zining shaxsiy olamidan tashqariga chiqa olmagani uchun umr yo‘ldoshi sifatida sherik emas, yordamchi qahramon topadi. Bunday munosabatdagi ellik yil esa ancha zerikarli bo‘ladi.

3) Ehtiyojlariga qarab tanlaydigan odam

Har kimning ehtiyojlari bor va barchamiz ular qondirilishini istaymiz. Ammo insonni jufti sifatida tanlashning asosiy sababi ehtiyojlarimizning qondirilishiga aylanib qolsa, muammolar boshlanadi. Masalan: “U menga ovqat pishirib beradi”, “U yaxshi ota bo‘ladi”, “U yaxshi rafiqa bo‘ladi”, “U boy”, “U hayotimni tartibga soladi”, “U jinsiy munosabatda zo‘r”.

Bularning barchasi yaxshi qo‘shimcha afzalliklar, xolos. Nikohning o‘zi uchun yetarli asos emas. Bir yil o‘tgach, ehtiyojlariga qarab juft tanlagan odam sherigining bu ehtiyojlarini qondirishiga butunlay ko‘nikib qoladi va bu endi hayajon bermaydi. Ana shunda tanlangan munosabatning boshqa ko‘plab yaxshi tomonlari bo‘lishi kerak. Aks holda, uni zerikarli hayot kutadi.

---

Yuqorida sanab o‘tilgan toifadagi odamlarning baxtsiz munosabatga tushib qolishining asosiy sababi shuki, ular umr yo‘ldoshi bilan birga yashash aslida nimani anglatishi va bunday sheriklikni baxtli qiladigan omillar nimaligini hisobga olmaydigan kuchlar ta’sirida qolishadi.

Xo‘sh, baxtli hayotiy sheriklik qanday bo‘ladi? Bu haqda ushbu maqolaning 2-qismida so‘z yuritamiz.

---